Maakt AI je dommer? Wat het eerste onderzoek zegt

In het kort

• AI maakt je niet vanzelf dommer. Wie het denkwerk helemaal uitbesteedt, leert wel minder en denkt minder kritisch na. Dat laten de eerste onderzoeken zien.
• De belangrijkste voorwaarde is hoe je AI gebruikt. Wie AI vraagt om uitleg en tegenspraak, leert ongeveer even goed als wie zonder AI werkt.
• Spreek in je team af welk werk mensen zelf blijven doen en controleren, en waar AI meedenkt in plaats van het werk overneemt.

Maakt AI je dommer? Niet vanzelf, maar het kan wel. Wie een chatbot het werk laat doen, oefent dat werk zelf niet meer, en dat zie je terug in wat mensen daarna nog weten en kunnen. Wie AI gebruikt om iets beter te begrijpen, heeft daar veel minder last van.

Het verschil zit dus niet in de tool, maar in de afspraken over hoe je hem gebruikt. Voor een organisatie is dat goed nieuws, want afspraken kun je maken. De Volkskrant-podcast Ondertussen in de kosmos ging er op 2 november over in de aflevering "Maken chatbots ons dommer?", met AI-redacteur Laurens Verhagen en redacteur psychologie en brein Kaya Bouma. Ze schreven er ook een artikel over. Luister de aflevering hieronder. In dit stuk kijken we wat het betekent voor teams die elke dag met AI werken.

Wat laten de eerste onderzoeken zien?

Het onderzoek is jong, de groepen zijn vaak klein en een deel is nog niet door vakgenoten beoordeeld. Toch wijzen de eerste studies dezelfde kant op.

Minder betrokken bij je eigen werk. Onderzoekers van het MIT Media Lab lieten 54 deelnemers essays schrijven: met ChatGPT, met een zoekmachine of zonder hulpmiddel. Ze maten de hersenactiviteit met EEG. De ChatGPT-groep had de zwakste verbindingen in het brein, voelde zich het minst eigenaar van de tekst en kon er achteraf moeilijk uit citeren (MIT Media Lab). Het is een preprint met een kleine groep, dus lees het als een signaal en niet als bewijs.

Beter tijdens het oefenen, slechter zonder AI. In een experiment met bijna duizend middelbare scholieren kregen leerlingen bij wiskunde een gewone ChatGPT-omgeving of een versie die alleen hints gaf. Met de gewone versie haalden ze tijdens het oefenen 48 procent hogere cijfers, maar op de toets zonder AI scoorden ze 17 procent lager dan leerlingen die nooit AI hadden gehad. De versie met hints verbeterde het oefenen met 127 procent en nam dat nadeel grotendeels weg (Bastani e.a., PNAS).

Minder kritisch bij veel vertrouwen. Microsoft Research en Carnegie Mellon vroegen 319 kenniswerkers naar 936 voorbeelden uit hun eigen werk. Hoe meer iemand op AI vertrouwde, hoe minder kritisch hij zei na te denken. Wie meer vertrouwen had in zijn eigen kunnen, dacht juist meer na. Het kritisch denken verschuift volgens de onderzoekers naar controleren, samenvoegen en bijsturen van wat AI maakt (Microsoft Research). Dit zijn eigen inschattingen van de deelnemers, geen metingen.

Geldt dat ook op de werkvloer?

Twee studies uit de praktijk laten zien dat het niet alleen om studenten gaat.

Anthropic, de maker van Claude, liet 52 developers in een gerandomiseerd experiment werken met een programmeerbibliotheek die ze nog niet kenden. De groep met AI-assistent was nauwelijks sneller, maar scoorde op de toets daarna gemiddeld 50 procent tegen 67 procent zonder AI. Het grootste verschil zat bij het opsporen van fouten. Opvallend was hoe het gebruik uitmaakte: wie alles aan AI overliet, scoorde onder de 40 procent. Wie AI vooral vragen stelde over de achterliggende begrippen of om uitleg bij de code vroeg, scoorde 65 procent of hoger (Anthropic). Het is onderzoek van een AI-aanbieder zelf, en die patronen zijn op kleine groepen gebaseerd.

In de zorg keken onderzoekers naar 19 ervaren MDL-artsen in vier Poolse ziekenhuizen. Nadat AI-ondersteuning bij darmonderzoek was ingevoerd, vonden ze bij onderzoeken zonder AI minder poliepen: het aandeel daalde van 28,4 naar 22,4 procent (The Lancet Gastroenterology & Hepatology). Het is een observationele studie, dus andere oorzaken zijn niet uitgesloten.

De lijn is steeds dezelfde: neemt AI een taak over, dan oefen je hem niet meer, en word je er zonder AI minder goed in. Dat telt vooral bij werk dat je nog moet leren en bij werk dat je moet kunnen controleren. Een team dat AI-uitvoer niet meer kan beoordelen, kan ook geen fouten meer vinden. Daarom zit het knelpunt bij AI-invoering vaak bij mensen en niet bij het model.

Hoe gebruik je AI zonder dommer te worden?

Je hoeft AI niet minder te gebruiken. Je moet wel bepalen wanneer het meedenkt en wanneer het overneemt. Deze afspraken kun je in een team direct invoeren:

1. Eerst zelf, dan AI. Schrijf je eigen opzet, hypothese of conceptantwoord en laat AI dat daarna aanvullen of tegenspreken. Zo blijft het denkwerk bij jou en gebruik je AI om het beter te maken.
2. Vraag om uitleg, niet alleen om het antwoord. "Waarom werkt dit?" en "Wat zou er misgaan als ...?" leveren meer op dan een kant-en-klare oplossing. In het Anthropic-onderzoek scoorden juist die gebruikers het best.
3. Laat AI je tegenspreken. Vraag om de drie zwakste punten in je plan of om het sterkste tegenargument. Dat houdt je kritisch, ook als het antwoord overtuigend klinkt.
4. Leg vast wie controleert. Kritisch denken verschuift naar het controleren van AI-uitvoer. Maak dat een vaste stap in het proces: wie keurt goed, waarop let je, wat doe je bij twijfel.
5. Bescherm het leren van junioren. Bepaal per rol welke kernvaardigheden mensen zelf blijven oefenen. Voor leertaken kun je een assistent instellen die hints geeft en geen volledige oplossingen, zoals de versie met hints in het scholierenonderzoek. Met Claude skills of een eigen GPT leg je zo'n instructie één keer vast.

Wat de AI Act van elke organisatie vraagt aan kennis over AI, lees je in AI-geletterdheid in je organisatie. Kritisch omgaan met AI-uitvoer hoort daar gewoon bij.

Wanneer is uitbesteden aan AI geen probleem?

Niet elke vaardigheid hoef je te bewaren. Een rekenmachine of navigatie-app neemt ook werk over, en dat vindt bijna niemand erg. Hetzelfde geldt voor routinewerk waar je zelf niets van hoeft te leren: een tekst opmaken, een vergadering samenvatten of een eerste vertaling maken die iemand nakijkt.

Let wel op bij drie soorten werk: wat je nog moet leren, wat je moet kunnen controleren, en waar je eigen oordeel de kern is, zoals advies, strategie of een beslissing over klanten. Daar is het de moeite waard om AI bewust als sparringpartner in te zetten.

En houd in gedachten dat de wetenschap nog maar net begint. De meeste studies zijn klein en kort. Wat jarenlang AI-gebruik doet, weet nog niemand.

Bronnen

• de Volkskrant, Maken chatbots ons dommer?, podcast Ondertussen in de kosmos, 2 november 2026
• de Volkskrant, Laurens Verhagen en Kaya Bouma, Breinrot door de chatbot? Hoe AI het denkvermogen kan beïnvloeden, 29 oktober 2026
• MIT Media Lab, Kosmyna e.a., Your Brain on ChatGPT, preprint, juni 2025
• Bastani e.a., Generative AI without guardrails can harm learning, PNAS, 2025
• Microsoft Research en Carnegie Mellon, Lee e.a., The Impact of Generative AI on Critical Thinking, CHI 2025
• Anthropic, How AI assistance impacts the formation of coding skills, 29 januari 2026
• Budzyń e.a., Endoscopist deskilling risk after exposure to artificial intelligence in colonoscopy, The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 2025